Ky ishte Sylë Mala nga Drenica, që njihet si kryemjeshtri i mezhnicës

Prof. dr. Hysen Matoshi

Më 11 janar 2018, në moshën 84-vjeçare, i mbylli sytë mjeshtri i madh i muzikës sonë burimore, instrumentisti i mezhnicës dhe i instrumenteve të tjera frymore, Sylë Mala, nga fshati Vojnik i Skenderajt.

Ndonëse karakterizohej si një ndër më të mirët instrumentistë frymorë, gjithë jetën e e kaloi pa bujë të madhe, pa prezantime në medie, pa e trumbetuar talentin dhe mjeshtërinë e tij të rrallë në lojën me mezhnica.

Një artist i jashtëzakonshëm popullor bënte një jetë krejt të zakonshme, punonte tokën dhe jetonte me djersën e ballit. Modest, i qetë, urtar. Karriera e suksesshme e instrumentistit të njohur nuk ia kishte ndryshuar karakterin.

Elita e artistëve, në të shumtën e rasteve, popullaritetin e fituar në arritjet e tyre skenike e bëjnë pjesë të mendësisë si personalitete dhe të sjelljes së tyre në shoqëri.

Edhe pse i kisha dëgjuar disa pika të luajtura prej tij dhe kisha lexuar për të në revistën “Gjurmime albanologjike” – seria folklor dhe etnologji, veçmas për prezantimet dhe vlerësimet që kishte marrë në festivale vendore, kombëtare dhe ndërkombëtare, personalisht e pata njohur fare vonë, vetëm pas përfundimit të luftës në Kosovë.

E njoha në saje të nipit tim, Heset Matoshit (edhe ai po ashtu një instrumentist popullor i dëgjuar në botën shqiptare), kur bashkërisht ia bëmë një vizitë në Vojnik, ku ishte kthyer në oborrin e shtëpisë së shkrumbuar nga soldateska serbe. E kishte adoptuar një objekt aq sa të fuste kokën me dy të bijtë e tij, Kadriun e Haxhiun dhe familjet e tyre.

Teksa po na tregonte përmasat e shtëpisë që kishte dikur dhe gjithë dëmet që ia kishte shkaktuar zjarri i luftës, me një buzëqeshje na bëri të ditur se, megjithatë, i kishin shpëtuar nga mësymja e piromanëve vetëm mezhnicat. I kishte ato si një shenjë shprese se prapë do ta riniste jetën në truallin e të parëve. Për të na nderuar ia mori një melodie. Në tingujt e saj vinte e dyzuar dhimbja për humbjet, por edhe gëzimi për lirinë. Tingujt e mezhnicës më ngjanin në një këngë-vaj plot dhembje e plot shpresë njëkohësisht.

Lexo tjetër  Ky fshat në Zvicër ofron 70 mijë franga për të huajt që janë të gatshëm të jetojnë aty

Ndër të gjitha prezantimet në skena të festivaleve të ndryshme e veçonte me ëndje paraqitjen e tij në Festivalin Kombëtar të Folklorit në Berat, më 1995, ku ishte nderuar me Çmim nga Juria e Festivalit dhe pjesëmarrjen në Festivalin Ndërkombëtar “Kulturat e botës” (Les cultures du monde), i cili për dy javë ishte mbajtur në Ganat të Francës, në korrik të vitit 1996.

Sipas punimit studimor të etnomuzikologut Bahtir Sheholli, të titulluar “Festivali Folklorik Kombëtar i Beratit”, botuar në revistën “Gjurmime albanologjike”, seria folklor dhe etnologji, nr. 25, i gjithë ekipi përfaqësues i Kosovës u vlerësua lart nga Kryetari i Jurisë, Ramadan Sokoli, por edhe nga studiues dhe ekspertë të fushës së trashëgimisë, ku përfshihej edhe Jean Roche (1946-2017), themeluesi dhe kryetari i Festivalit ndërkombëtar “Kulturat e Botës” (1974), i cili e ftoi grupin nga Kosova që, në vitin vijues, të jetë pjesëmarrës në Festivalin e Ganatit, krahas shumë vendeve të tjera të botës.

Etnomuzikologu Sheholli konstatonte se, në mënyrë të veçantë, nga i gjithë grupi përfaqësues i Kosovës, në Festivalin e Beratit u vlerësua instrumentisti Sylë Mala: “Instrumentistë të dalluar ishin Heset Matoshi nga Gmica e Kamenicës (luajti melodi me nrrojsa, fyell dhe kavall), Zekë Muriqi nga Rugova (me spua dhe kavall), si dhe zurlaxhinjtë nga Gjilani, Hetem dhe Skënder Hamiti (me tupan i përcillte Demir Nasufi), që të gjithë këta, me një teknikë speciale të inspirimit dhe të ekspirimit të ajrit, me fryrje të pandërprerë, me ç’rast nxirret një melodi fort karakteristike e traditës sonë muzikore, por edhe për origjinalitetin e të luajturit tradicional të teknikës specifike baritore të zonave malore-blegtorale.

I tillë ishte edhe Sylë Mala nga Vojniku i Skenderajt, i cili me meloditë baritore magjepsëse të luajtura me mezhnica (gajde) dhe me nivelin e lartë artistik e bëri për vete jurinë, e cila e çmoi me vendin e tretë për interpretim solistik…” Janë të shumta festivalet e tjera në të cilat kishte shkëlqyer, përfshirë këtu edhe Festivalin tradicional të Drenasit, si më i rëndësishmi i mbajtur në Kosovë. Folkloristi, prof. dr. Adem Zejnullahu, shfaqte mendimin se instrumentisti Sylë Mala ishte njëra ndër ikonat e këtij festivali.

Lexo tjetër  Tahiri: BE'ja tha se duhet të hiqet muri në Mitrovicë

Megjithatë, prezantimi dyjavor në qendra të ndryshme të Francës ishin mundësia më e mirë që mjeshtri i madh i mezhnicës të dëshmonte kapacitete e tij artistike. Profesori Sadri Fetiu, etnomuzikologu Bahtir Sheholli, pjesëmarrësi Heset Matoshi etj. flisnin për paraqitjet mbresëlënëse të Bacës Sylë në të gjitha koncertet që u mbajtën atje.

Etnomuzikologë nga bota do ta kishin në fokus të interesimit Sylë Malën dhe mezhnicat e tij. Një instrument, në dukje të parë i thjeshtë, prodhonte tinguj mahnitës në dorën e këtij artisti popullor. Shumë fotografi dhe shumë pyetje që do t’ia bënin lidheshin me mjeshtërinë e teknikat e ekzekutimit, me karakteristikat, me strukturën e instrumentit etj.

Ata do të mahniteshin edhe më tepër kur do ta kuptonin se instrumentisti ishte njëkohësisht edhe mjeshtri i punimit të meshnicave, ndaj kureshtja e tyre vijonte lidhur me materialin nga i cili bëheshin, me mënyrën e ndërtimit të tyre etj.

Njëherë, kur e takova në Prishtinë, më pyeti për gajdet që i përdornin ushtarët skocezë të KFOR-it gjatë prezantimeve publike që, kohë pas kohe, i mbanin në rrugët dhe sheshet e Prishtinës. Kishte dëshirë që t’iu binte, t’i provonte. I thashë se më dukeshin si të përpunuara, të fabrikuara, pra jo si punime dore. Si në shaka e pyeta nëse do t’i ndërronte mezhnicat e tij me ato gajdet e skocezëve. “Jo, besa nuk i ndërroj me kurrgja”, tha, po ashtu, duke qeshur. Mezhnicat ishin dashuria e tij, them se jeta e tij pa to nuk e kishte kuptimin e plotë.

Rastisi që për pak orë kultura jonë tradicionale të varfërohej për dy emra. Përveç Sylë Malës, nga kjo jetë u largua edhe valltari me nam Rexhep Çeliku. Muzika jonë tradicionale dhe vallja shqiptare do ta ndiejnë gjatë mungesën e këtyre emrave. Rexhep Çeliku, pak kohë para se të ndahej nga jeta, u vlerësua me çmimin “Nderi i Kombit”, i akorduar nga Presidenti i Republikës së Shqipërisë. Për vdekjen e tij informuan të gjitha mediet e Shqipërisë, të Kosovës, të Maqedonisë etj., zyrtarë të lartë shtetërorë të Tiranës e të Prishtinës, drejtues institucionesh e personalitete të shquara të botës shqiptare iu shprehën ngushëllime familjes së kryevalltarit shqiptar dhe të gjithë dashamirësve të tij e të artit të tij, pa munguar me atë rast as vlerësimet meritore për të.

Lexo tjetër  Milaim Zeka shkrin së qeshuri Ilir Dedën: Bashkë kemi qenë nëpër qendrat e masazheve në Prishtinë (Video)

Kjo ishte më e pakta që mund të bëhej për një emër të shquar të valles shqiptare sikundër është Rexhep Çeliku. Nuk e kam ndërmend të vë shenja barazie ndërmjet këtyre dy përfaqësuesve të kulturës sonë (fundja secili ishte i shquar në një trajtë specifike të saj), por më shkoi mendja se si largimi nga jeta i Sylë Malës ishte aq i pavërejtshëm.

Për të gjallë nuk mori ndonjë mirënjohje të shtetërore (përveç çmimeve të shumta e të merituara në festivale) dhe aq më pak ndonjë përfitim tjetër, edhe pse jetën ia dedikoi kulturës tradicionale shqiptare; për vdekjen e tij nuk njoftuan mediet tona (hiq një informacion të shkurtër të “Drenicapress”-it), gjithashtu nuk lexova askund që ndonjëri nga përfaqësuesit e institucioneve të Kosovës i shprehu ngushëllime familjes së tij.

E di se Sylë Mala nuk ka jetuar për nam. Nuk ishte as ndër ata që kërkonte ndere. Përkundrazi, ai me mjeshtërinë e tij si artist popullor, të shfaqur në vend dhe jashtë tij, e ka nderuar familjen, Kosovën dhe mbarë kulturën tradicionale shqiptare, si një përfaqësues besnik e i denjë i saj. E pavdekshme do të jetë trashëgimia që na la, tingujt magjepsës të mezhnicës së tij!